205-vjetori i lindjes së Fjodor Dostojevskit – Dostojevski dhe Ana: Një dashuri që lindi nën presionin e një afati botimi
Më 11 nëntor 1821 lindi Fjodor Dostojevski, njëri prej shkrimtarëve më të mëdhenj të letërsisë botërore. Në 205-vjetorin e lindjes së tij, krahas veprës së jashtëzakonshme letrare, vlen të kujtohet edhe një histori e veçantë nga jeta e tij: dashuria me Anën, gruan që u bë jo vetëm bashkëshorte, por edhe mbështetësja më e rëndësishme e jetës dhe krijimtarisë së tij.
Në tetor të vitit 1866, Dostojevski ndodhej në një nga periudhat më të vështira të jetës. Kishte nënshkruar një kontratë tejet të pafavorshme me botuesin Stellovski, sipas së cilës duhej të dorëzonte një roman të ri deri më 1 nëntor. Në të kundërt, rrezikonte t’i humbiste të drejtat mbi veprat e tij për një periudhë nëntëvjeçare. Afati po afrohej, ndërsa dorëshkrimi ende nuk kishte filluar.
Një mik i sugjeroi të angazhonte një stenografe, e cila do t’i shënonte me shpejtësi mendimet që ai do të diktonte. Kështu, më 4 tetor 1866, në studion e tij u paraqit Anna Grigorievna Snitkina, një vajzë njëzetvjeçare, e edukuar, e përmbajtur dhe adhuruese e letërsisë së tij.
Dostojevski ishte 45 vjeç. Ishte i ve, vuante nga epilepsia, ishte i zhytur në borxhe dhe përballej me vështirësi të mëdha personale e financiare.
Ata filluan të punonin çdo ditë. Ai diktonte, Ana stenografonte dhe më pas i shtypte tekstet në makinë shkrimi. Brenda vetëm 26 ditësh përfunduan romanin “Kumarxhiu”, i cili u dorëzua në kohë.
Por, ndërsa faqet e romanit po mbusheshin me fjalë, mes shkrimtarit dhe stenografes së re po lindte diçka që nuk kishte të bënte më vetëm me letërsinë.
Disa javë më vonë, Dostojevski vendosi t’i shprehte ndjenjat Anës, por në mënyrën e tij të pazakontë. I tregoi një histori për një piktor të moshuar, të sëmurë dhe në borxhe, i cili ishte dashuruar me një vajzë të re. Pastaj e pyeti nëse ajo vajzë, po të ndodhej në një situatë të tillë, do të mund ta donte piktorin.
Ana e kuptoi se historia ishte një rrëfim i fshehtë për vetë Dostojevskin. Përgjigjja e saj ishte pohuese. Ajo i tha se e donte dhe se do ta donte gjithë jetën.
Më 15 shkurt 1867, ata u martuan.
Jeta e përbashkët nuk ishte aspak e lehtë. Vitet që pasuan u shënuan nga vështirësitë financiare, varësia e Dostojevskit nga bixhozi, udhëtimet e gjata nëpër Evropë dhe tragjedia e humbjes së vajzës së tyre të parë, Sonjës, e cila vdiq në foshnjëri.
Por Ana nuk u tërhoq. Ajo mori përsipër administrimin e financave familjare, menaxhimin e borxheve dhe më vonë edhe botimin e veprave të bashkëshortit. Me përkushtimin dhe aftësitë e saj organizative, arriti t’i jepte shkrimtarit një stabilitet që ai nuk e kishte njohur më parë.
Në vitet e martesës me Anën, Dostojevski shkroi disa nga kryeveprat e tij, ndër të cilat “Idioti”, “Demonët” dhe “Vëllezërit Karamazov”.
Ana mbeti pranë tij deri në vdekjen e shkrimtarit, më 1881. Pas vdekjes së tij, ajo iu përkushtua ruajtjes së trashëgimisë letrare dhe kujtimit të tij.
Një mendim nga Dostojevski
Në romanin “Vëllezërit Karamazov”, Dostojevski shkruan:
“Mbi të gjitha, mos gënjeni veten. Njeriu që gënjen veten dhe dëgjon gënjeshtrën e vet, arrin deri aty sa nuk dallon më të vërtetën, as brenda vetes, as përreth tij.”
Një mendim që shkon përtej kohës dhe personazheve të romanit, duke zbuluar një nga shqetësimet më të thella të Dostojevskit: luftën e njeriut me vetveten, të vërtetën, ndërgjegjen dhe përgjegjësinë morale.
Ndoshta edhe historia e tij me Anën dëshmon se, përtej errësirës, vuajtjes dhe kontradiktave që përshkojnë veprën e tij, në jetën e shkrimtarit pati vend edhe për një dashuri që i qëndroi besnike deri në fund.
