Nga Xhemail Veseli – Dy gjigantë të letrave që nuk u takuan kurrë, ndonëse ishin në një sallë! – Dostojevski, Tolstoi dhe epoka që e ndryshoi letërsinë botërore

Një shekull që prodhoi letërsi të jashtëzakonshme

Në historinë e letërsisë botërore, shekulli XIX zë një vend të veçantë. Ishte koha kur romani u bë një nga format më të fuqishme të mendimit dhe të përshkrimit të shoqërisë. Në Evropë, shkrimtarët po e shqyrtonin individin përballë qytetit modern, ndryshimeve ekonomike, klasave shoqërore, familjes, fesë dhe pushtetit.

Në Rusi, këto pyetje morën një intensitet të veçantë. Një perandori e madhe, e drejtuar nga një monarki autokratike dhe e përfshirë në ndryshime të thella, prodhoi një letërsi që nuk u mjaftua me rrëfimin e jetës: ajo kërkoi të kuptonte njeriun, ndërgjegjen dhe fatin e shoqërisë.

Në këtë periudhë u krijuan disa nga veprat më të rëndësishme të letërsisë moderne. Aleksandër Pushkini, Nikollaj Gogoli, Mihail Lermontovi, Ivan Turgenievi, Ivan Gonçarovi, Fjodor Dostojevski dhe Lev Tolstoi përfaqësojnë breza dhe prirje të ndryshme, por së bashku ndërtuan atë që shpesh quhet epoka e artë e letërsisë ruse. Dostojevski dhe Tolstoi janë dy majat më të njohura të kësaj epoke. Ata jetuan në të njëjtin shekull, shkruan për njeriun dhe shoqërinë ruse, patën lexues të përbashkët dhe ndikuan fuqishëm në letërsinë botërore, por nuk u takuan kurrë personalisht.

Rusia e shekullit XIX: pushteti, shoqëria dhe ndryshimi

Për ta kuptuar letërsinë ruse të kësaj kohe, duhet parë edhe realiteti politik e shoqëror në të cilin ajo u zhvillua. Rusia ishte një perandori e drejtuar nga cari, ku pushteti ishte i përqendruar në duart e monarkisë dhe ku censura kufizonte shprehjen publike. Kryengritja e Dekabristëve më 1825, e organizuar nga një grup oficerësh dhe intelektualësh që kërkonin ndryshime politike, u shtyp me forcë. Pas saj, sundimi i Nikollës I u karakterizua nga kontrolli i rreptë shtetëror, mbikëqyrja e mendimit dhe frika nga përhapja e ideve revolucionare.

Megjithatë, shoqëria ruse nuk ishte e palëvizshme. Lufta e Krimesë (1853–1856) e nxori në pah prapambetjen e disa strukturave shtetërore dhe ushtarake. Nën Aleksandrin II u ndërmorën reforma të rëndësishme, ndër të cilat më e njohura ishte heqja e bujkrobërisë më 1861. Ky ndryshim çliroi juridikisht miliona fshatarë, por nuk e zhduku varfërinë dhe pabarazinë. Shumë prej tyre mbetën të varur ekonomikisht nga toka, borxhet dhe marrëdhëniet e vjetra shoqërore.

Këto kundërthënie u bënë material letrar. Shkrimtarët rusë trajtuan jetën e aristokracisë dhe të fshatarësisë, krizën e familjes, padrejtësinë, burokracinë, varfërinë urbane, ndikimin e ideve evropiane dhe përplasjen ndërmjet traditës e modernizimit. Në veprat e tyre, çështjet politike rrallë mbetën vetëm politike: ato u shndërruan në pyetje morale dhe ekzistenciale.

Nga Pushkini te realizmi rus

Një pikënisje e rëndësishme e kësaj tradite është Aleksandër Pushkini (1799–1837), i konsideruar themelues i letërsisë moderne ruse. Ai e pasuroi gjuhën letrare, duke bashkuar ndikime evropiane me përvojën dhe ritmin e jetës ruse. Poezia, proza dhe drama e tij hapën rrugën për brezat pasues. Romani në vargje “Eugjen Onjegini” solli një portret të hollë të shoqërisë aristokratike dhe të njeriut të lëkundur mes ndjenjës, zakonit dhe pritjeve shoqërore.

Pas Pushkinit, Nikollaj Gogoli (1809–1852) e zgjeroi mundësinë e prozës ruse përmes satirës, groteskut dhe vëzhgimit të burokracisë. “Shpirtra të vdekur” dhe “Palltoja” zbulojnë një botë ku njeriu mund të humbasë brenda mekanizmave të administratës, varfërisë dhe absurditetit. Mihail Lermontovi (1814–1841), me romanin “Një hero i kohës sonë”, solli figurën e individit të zhgënjyer, të ndarë nga shoqëria dhe i paaftë të gjejë një kuptim të qëndrueshëm për jetën.

Në mesin e shekullit, realizmi u bë një prirje e fuqishme. Ivan Turgenievi (1818–1883), në “Etër dhe bij”, trajtoi konfliktin ndërmjet brezave dhe nihilizmin si qëndrim intelektual. Ivan Gonçarovi (1812–1891), në “Oblomovi”, krijoi një nga portretet më të njohura të pasivitetit dhe plogështisë shoqërore. Nikolai Nekrasovi (1821–1878) i dha zë vuajtjes së popullit dhe jetës së fshatarëve, ndërsa Aleksandër Ostrovski (1823–1886) e pasuroi dramaturgjinë me tablo të jetës tregtare dhe provinciale. Më vonë, Mihail Saltikov-Shçedrini (1826–1889) dhe Nikolai Leskovi (1831–1895) vazhduan të shqyrtonin, përkatësisht, deformimet e pushtetit dhe larminë e botës shoqërore ruse.

Evropa letrare dhe bota në të njëjtën kohë

Ndërsa letërsia ruse po zhvillohej, në Evropën Perëndimore romani realist po fitonte një ndikim të madh. Në Francë, Honoré de Balzac ndërtoi me “Komedia njerëzore” një panoramë të gjerë të shoqërisë, ku ambicia, paraja, pushteti dhe statusi shoqëror përcaktonin fatet individuale. Stendhali, në “E kuqja dhe e zeza”, shqyrtoi ambicien dhe hipokrizinë e shoqërisë; Gustave Flaubert, në “Madame Bovary”, analizoi iluzionet romantike dhe kufizimet e jetës provinciale; Victor Hugo ndërthurte dramën njerëzore me padrejtësinë shoqërore dhe idealet politike.

Në Britani, Charles Dickens përshkroi varfërinë, fëmijërinë e pambrojtur dhe padrejtësitë e shoqërisë industriale, ndërsa George Eliot dhe Ëilliam Makepeace Thackeray sollën analiza të ndërlikuara të marrëdhënieve shoqërore dhe psikologjisë së personazheve. Në Gjermani, Johann Ëolfgang von Goethe mbetej një autor themelor i traditës evropiane, ndërsa Heinrich Heine ndërthurte poezinë me kritikën shoqërore e politike. Në Itali, Alessandro Manzoni kishte ndihmuar në formësimin e romanit historik modern. Përtej Evropës, në Shtetet e Bashkuara, Herman Melville dhe Nathaniel Haëthorne po shqyrtonin fajin, të keqen, ndërgjegjen dhe kufijtë e përvojës njerëzore.

Pra, shkrimtarët rusë nuk krijuan në izolim. Ata jetonin në një hapësirë kulturore ku librat përktheheshin, idetë qarkullonin dhe debatet letrare kapërcenin kufijtë. Megjithatë, letërsia ruse nuk ishte thjesht një kopje e modeleve perëndimore. Ajo i përvetësoi format evropiane, por i mbushi me përvoja historike, fetare, shoqërore dhe filozofike që i dhanë një zë të dallueshëm.

Ndikimet dhe komunikimi mes autorëve rusë e evropianë

Përkthimi ishte një nga urat kryesore të komunikimit kulturor. Shkrimtarët rusë lexonin autorë francezë, anglezë dhe gjermanë, ndërsa veprat e tyre filluan të përktheheshin e të lexoheshin jashtë Rusisë. Dostojevski, për shembull, në fillimet e karrierës së tij përktheu në rusisht romanin “Eugénie Grandet” të Balzakut. Ai njihte dhe diskutonte letërsinë e Hugo-së, George Sand-it dhe autorëve të tjerë francezë. Kjo nuk do të thotë se proza e tij ishte imitim i tyre: ndikimet u shndërruan në një mënyrë krejt personale të ndërtimit të konfliktit psikologjik dhe moral.

Turgenievi ishte ndër shkrimtarët rusë me lidhjet më të drejtpërdrejta me qarqet letrare evropiane. Ai kaloi një pjesë të madhe të jetës në Evropën Perëndimore dhe pati marrëdhënie me shkrimtarë francezë e anglezë, mes tyre Gustave Flaubert, vëllezërit Goncourt, Émile Zola, Alphonse Daudet dhe Henry James. Këto kontakte ndihmuan në njohjen e letërsisë ruse në Perëndim. Turgenievi ishte një ndër ndërmjetësit më të rëndësishëm kulturorë mes Rusisë dhe Evropës.

Tolstoi, nga ana e tij, kishte lexuar gjerësisht autorë dhe mendimtarë evropianë. Në formimin e tij ndikuan, në mënyra të ndryshme, Jean-Jacques Rousseau, filozofë si Immanuel Kant dhe Baruch Spinoza, si dhe mendimi i Arthur Schopenhauer-it. Këto lexime nuk e larguan nga realiteti rus; përkundrazi, e ndihmuan të formulonte pyetje mbi lirinë, moralin, historinë, dhunën dhe kuptimin e jetës. Marrëdhënia e tij me traditën evropiane ishte një dialog kritik, jo një pranim i verbër.

Në këtë kuptim, letërsia ruse e shekullit XIX ishte njëkohësisht kombëtare dhe evropiane. Ajo i përkiste një kulture të veçantë, por merrte pjesë në të njëjtat debate të mëdha mbi individin, shoqërinë dhe modernitetin.

Dy orientime intelektuale: perëndimorët dhe sllavofilët

Në Rusinë e shekullit XIX u zhvillua një debat i rëndësishëm mbi drejtimin që duhej të merrte vendi. Perëndimorët mendonin se Rusia duhej të përvetësonte institucionet, dijen dhe përvojën politike të Evropës Perëndimore. Sllavofilët, përkundrazi, theksonin veçantinë historike e shpirtërore të Rusisë, rëndësinë e traditës ortodokse dhe të bashkësisë popullore. Këto dy prirje nuk ishin gjithmonë të njëtrajtshme dhe as të kufizuara në dy kampe të mbyllura, por përfaqësonin një konflikt të rëndësishëm idesh.

Dostojevski u bë gjithnjë e më kritik ndaj imitimit të verbër të Perëndimit dhe zhvilloi një vizion të veçantë mbi misionin shpirtëror të Rusisë. Tolstoi, ndonëse kritikonte institucionet shtetërore dhe shoqërore, nuk mund të vendoset thjesht në njërin prej këtyre kampeve. Ai ndërtoi një qëndrim të pavarur, shpesh në kundërshtim me institucionet fetare dhe politike. Të dy, në mënyra të ndryshme, e shihnin Rusinë si një shoqëri në krizë, por nuk ofronin të njëjtat përgjigje.

Duhet kujtuar gjithashtu se Perandoria Ruse ishte shumëetnike dhe shumëgjuhëshe. Ajo përfshinte popuj e territore të ndryshme, ndërsa zgjerimi perandorak dhe politikat e rusifikimit krijonin tensione me identitetet lokale. Prandaj, kur flasim për “popullin rus” dhe raportet e tij me Evropën, duhet të dallojmë elitën aristokratike e intelektuale, popullsinë fshatare, qytetarët e qendrave të mëdha dhe popujt e tjerë që jetonin brenda kufijve të perandorisë. Nuk ekzistonte një përvojë e vetme ruse dhe as një qëndrim i vetëm ndaj Evropës.

Dostojevski: njeriu në kufirin e ndërgjegjes

Fjodor Dostojevski (1821–1881) e vendosi në qendër të veprës së tij njeriun në çastet e krizës. Personazhet e tij përballen me fajin, frikën, varfërinë, krenarinë, besimin, dyshimin dhe dëshirën për t’u çliruar nga kufijtë moralë. Në romanet “Krim dhe ndëshkim”, “Idioti”, “Demonët” dhe “Vëllezërit Karamazov”, konflikti nuk zhvillohet vetëm ndërmjet personazheve, por edhe brenda vetëdijes së tyre.

Dostojevski ishte veçanërisht i interesuar për idetë kur ato bëhen forcë që e shtyn njeriun drejt veprimit. Raskolnikovi, në “Krim dhe ndëshkim”, përpiqet ta arsyetojë krimin me një teori mbi njerëzit e jashtëzakonshëm, por përballet me ndërgjegjen dhe vuajtjen. Në “Vëllezërit Karamazov”, pyetjet mbi Zotin, lirinë, përgjegjësinë dhe të keqen marrin përmasa filozofike e shpirtërore. Për këtë arsye, Dostojevski u bë një pikë referimi për shumë autorë të shekullit XX, përfshirë Franz Kafkën, Albert Camus-në dhe Jean-Paul Sartre-in, ndonëse ndikimi te secili prej tyre ishte i ndryshëm.

Jeta e tij ishte po aq dramatike sa temat e veprave. Ai u arrestua më 1849 për lidhje me rrethin e Petraševskit, një grup diskutimesh intelektuale, dhe u dënua me vdekje; në çastin e fundit dënimi iu kthye në punë të detyrueshme në Siberi. Përvoja e burgut dhe e internimit ndikoi thellë në botëkuptimin e tij. Më vonë, ai u përball me borxhe, probleme shëndetësore dhe varësi nga bixhozi. Këto përvoja nuk duhet të përdoren si shpjegim i vetëm i letërsisë së tij, por ndihmojnë për të kuptuar intensitetin me të cilin ai shkroi për vuajtjen dhe përgjegjësinë.

Tolstoi: jeta në tërësinë e saj

Lev Tolstoi (1828–1910) kishte një horizont tjetër letrar. Ai ishte i interesuar për jetën në gjerësi: familjen, pronën, luftën, fshatin, aristokracinë, historinë dhe marrëdhëniet njerëzore. Në “Lufta dhe paqja”, historia nuk paraqitet vetëm si veprim i perandorëve dhe gjeneralëve, por si një rrjet i ndërlikuar vendimesh, rastësish dhe përvojash të njerëzve të zakonshëm. Në “Ana Karenina”, ai ndërthur tragjedinë intime me analizën e shoqërisë, martesës, moralit dhe ndryshimit të jetës rurale.

Tolstoi kishte një aftësi të jashtëzakonshme për të ndjekur lëvizjet e brendshme të personazheve, por zakonisht i vendoste ato brenda një panorame më të gjerë shoqërore. Ai nuk e kufizonte veten te pyetja se çfarë mendon një individ; kërkonte të kuptonte si lidhet jeta e tij me familjen, klasën, historinë dhe natyrën. Në veprat e mëvonshme, sidomos në “Vdekja e Ivan Iliçit” dhe në shkrimet e tij morale e fetare, ai u përqendrua gjithnjë e më shumë te vdekja, ndërgjegjja, thjeshtësia dhe kuptimi i jetës.

Tolstoi u bë gjithashtu një kritik i ashpër i dhunës shtetërore, i privilegjit dhe i institucioneve fetare kur ato, sipas tij, largoheshin nga thelbi etik i besimit. Idetë e tij mbi mosdhunën dhe kundërshtimin moral të pushtetit patën ndikim përtej letërsisë, ndër të tjerë edhe te Mahatma Gandhi. Megjithatë, jeta dhe mendimi i Tolstoit përmbanin kundërthënie të shumta, të cilat ai vetë i shqyrtoi me ashpërsi.

Dy mjeshtër të ndryshëm, një shqetësim i përbashkët

Dostojevski dhe Tolstoi shpesh krahasohen, por dallimet mes tyre janë po aq domethënëse sa ngjashmëritë. Dostojevski e ndërton romanin si një hapësirë zërash dhe përplasjesh ideore. Personazhet e tij flasin, kundërshtojnë, arsyetojnë dhe e vënë në dyshim njëri-tjetrin. Studiuesi Mikhail Bakhtin e përshkroi këtë veçori me konceptin e polifonisë: romani dostojevskian nuk e shuan zërin e personazhit nën një të vërtetë të vetme autoriale, por i lejon ndërgjegjet të përballen.

Tolstoi, nga ana tjetër, krijon një botë narrative më panoramike, ku rrëfimtari ka mundësi të lëvizë nga një personazh te tjetri dhe të vendosë jetët individuale në një tablo të gjerë. Ai e shqyrton njeriun në vazhdimësinë e jetës së përditshme dhe në marrëdhënien me historinë. Nëse Dostojevski shpesh e çon personazhin në një pikë shpërthimi moral e psikologjik, Tolstoi e ndjek atë përgjatë një procesi të gjatë, ku ndryshimi shfaqet në gjeste, zakone dhe vendime të vogla.

Megjithatë, të dy ndajnë një pyetje themelore: si duhet të jetojë njeriu? Ata nuk e trajtojnë letërsinë si zbukurim apo argëtim të shkëputur nga jeta. Për ta, romani është një mënyrë për të hetuar të vërteta të vështira mbi njeriun dhe shoqërinë. Pikërisht ky seriozitet dhe kjo ambicie i bëjnë veprat e tyre të komunikojnë me lexues të kulturave të ndryshme.

Pse nuk u takuan?

Fakti që Dostojevski dhe Tolstoi nuk u takuan personalisht është një nga rastësitë më të çuditshme të historisë letrare. Ata jetuan në të njëjtin vend për dekada, ishin figura të njohura të letërsisë ruse dhe kishin njohës e miq të përbashkët. Megjithatë, rrethet e tyre shoqërore, mënyrat e jetesës dhe itineraret personale nuk u kryqëzuan në një takim të drejtpërdrejtë.

Një episod i rëndësishëm lidhet me ciklin e ligjëratave të filozofit Vladimir Solovjov në Shën Petersburg më 1878, ku të dy shkrimtarët morën pjesë në të njëjtën periudhë. Ata nuk u prezantuan me njëri-tjetrin. Në këtë rreth përmendet edhe emri i Nikolai Strakhovit, kritik dhe mik i të dyve, por prania e një ndërmjetësi të përbashkët nuk mjaftoi për ta mundësuar takimin. Rrëfimet për një rast tjetër të mundshëm, që lidhet me një vizitë të propozuar të Tolstoit te Dostojevski më 1880, duhen trajtuar me kujdes, sepse hollësitë e tij nuk janë gjithmonë të njëjta në burimet biografike.

Më e rëndësishme se arsyeja praktike e mos takimit është mënyra se si ata e njihnin njëri-tjetrin përmes veprave. Tolstoi e kishte lexuar dhe admiruar “Shtëpinë e të vdekurve”, romanin e Dostojevskit mbi përvojën e burgut siberian. Në shtator 1880, ai i shkroi Strakhovit se nuk njihte një libër më të mirë në letërsinë e re, duke përmendur edhe Pushkinin, dhe i kërkoi t’i përcillte Dostojevskit se e donte. Ky vlerësim është veçanërisht domethënës, sepse vinte nga një autor që rrallë e shprehte admirimin në mënyrë kaq të drejtpërdrejtë.

Pas vdekjes së Dostojevskit, më 9 shkurt 1881 sipas kalendarit gregorian, Tolstoi i shkroi sërish Strakhovit. Në atë letër ai shprehu ndjenjën se Dostojevski kishte qenë për të një nga njerëzit më të afërt e më të dashur, megjithëse nuk e kishte takuar kurrë. Kështu, një marrëdhënie që nuk u bë miqësi personale u krijua përmes leximit, admirimit dhe ndjesisë së afërsisë shpirtërore.

Fjalimi për Pushkinin dhe ideja e përgjegjësisë universale

Një nga dokumentet më të rëndësishme për të kuptuar mendimin letrar të Dostojevskit është fjalimi i tij për Pushkinin, i mbajtur në Moskë më 8 qershor 1880 sipas kalendarit julian, që përkon me 20 qershorin sipas kalendarit gregorian. Fjalimi u mbajt gjatë ceremonive për përurimin e monumentit të Pushkinit dhe u prit me entuziazëm të madh. Për Dostojevskin, Pushkini nuk ishte vetëm një poet i madh, por një figurë që kishte zbuluar aftësinë e letërsisë ruse për të hyrë në botët shpirtërore të popujve të tjerë.

Në këtë fjalim, Dostojevski përdori idenë e “përgjegjshmërisë universale” ose “ndjeshmërisë mbarënjerëzore” të shpirtit rus. Ai argumentonte se një nga dhuntitë e veçanta të Pushkinit ishte aftësia për t’i kuptuar dhe për t’i shprehur tipat e popujve e kulturave të tjera. Kjo nuk duhet lexuar si provë se një popull është natyrshëm më i lartë se të tjerët, por si një ideal letrar e kulturor: aftësia për të dalë përtej kufijve të vet dhe për ta njohur tjetrin.

Dostojevski përmendi edhe personazhe të letërsisë së kohës së tij, ndër ta Andrej Bolkonskin nga “Lufta dhe paqja” e Tolstoit. Ky përmendim tregon se ai e njihte dhe e vlerësonte rëndësinë e krijimtarisë së Tolstoit. Por nuk është dëshmi e një marrëdhënieje personale mes tyre. Përkundrazi, është një shembull i mënyrës se si dy shkrimtarët komunikonin nëpërmjet veprave, edhe pa u takuar.

Fjalimi i Pushkinit u bë një ngjarje e rëndësishme kulturore, por edhe një tekst i debatueshëm. Ai shprehte një vizion idealist për rolin e Rusisë në kulturën botërore, vizion që duhet vendosur në kontekstin e debateve të kohës mbi identitetin kombëtar, fenë dhe marrëdhënien me Evropën. Vlera e tij qëndron jo vetëm te lavdërimi i Pushkinit, por edhe te pyetja se si një letërsi kombëtare mund të bëhet universale pa e humbur veçantinë e saj.

Si u bë letërsia ruse pjesë e letërsisë botërore

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, veprat ruse nisën të fitonin gjithnjë e më shumë lexues jashtë vendit. Përkthimet dhe puna e kritikëve letrarë luajtën rol vendimtar. Një nga librat që ndihmoi në përhapjen e interesimit për romanin rus në Francë ishte “Le Roman russe” i Eugène-Melchior de Vogüé, botuar më 1886. Ai ua prezantoi lexuesve francezë autorët rusë dhe argumentoi se proza e tyre sillte një thellësi morale e shpirtërore që i dallonte nga disa prirje të romanit perëndimor.

Ky interes u zgjerua në shekullin XX. Dostojevski u bë një autor kyç për ekzistencialistët dhe për shkrimtarët e interesuar për krizën e identitetit, fajin dhe lirinë. Tolstoi u lexua si një nga romancierët më të mëdhenj të historisë, ndërsa mënyra e tij e ndërtimit të personazheve dhe e panoramës shoqërore ndikoi në zhvillimin e romanit modern. Në këtë proces, letërsia ruse nuk u bë universale duke hequr dorë nga specifika e saj, por pikërisht duke e shndërruar përvojën konkrete ruse në pyetje të kuptueshme për lexuesit kudo.

Ndikimi nuk ishte vetëm njëdrejtimësh. Autorët rusë kishin mësuar nga Evropa, por më pas veprat e tyre u kthyen në pikë referimi për Evropën dhe botën. Kjo është një nga veçoritë e mëdha të historisë letrare: kulturat nuk zhvillohen në izolim, por përmes një qarkullimi të vazhdueshëm leximesh, përkthimesh, kundërshtimesh dhe përvetësimesh.

Pas Dostojevskit dhe Tolstoit: Çehovi dhe brezi i ri

Në fund të shekullit XIX dhe në prag të shekullit XX, letërsia ruse hyri në një fazë tjetër. Anton Çehovi (1860–1904) e ndryshoi tregimin dhe dramaturgjinë përmes vëzhgimit të hollë të jetës së zakonshme, heshtjeve, pritjeve dhe zhgënjimeve. Në dramat “Pulëbardha”, “Xha Vanja”, “Tri motrat” dhe “Kopshti i qershive”, konflikti shpesh nuk shfaqet si përplasje e drejtpërdrejtë, por si tension i brendshëm dhe pamundësi për të ndryshuar jetën. Çehovi u bë një nga autorët themelorë të teatrit modern.

Maksim Gorki (1868–1936) i përket një brezi tjetër dhe një konteksti politik e shoqëror që po ndryshonte me shpejtësi. Ai solli në letërsi jetën e të varfërve, të të margjinalizuarve dhe të njerëzve në skaj të shoqërisë. Më vonë u lidh me zhvillimet revolucionare dhe me institucionet kulturore sovjetike. Për këtë arsye, Gorki duhet parë si figurë e një etape të mëvonshme, jo si bashkëkohës i drejtpërdrejtë i Dostojevskit dhe Tolstoit në kuptimin krijues.

Një letërsi e lindur në krizë, por jo vetëm prej saj

A mund të shpjegohet madhështia e letërsisë ruse me krizën politike dhe shoqërore të vendit? Vetëm pjesërisht. Krizat i vendosën shkrimtarët përballë pyetjeve të ngutshme: çfarë është drejtësia, çfarë e bën një pushtet legjitim, si mund të jetojë individi në një shoqëri të padrejtë dhe çfarë përgjegjësie ka njeriu për veprimet e veta? Por vuajtja dhe represioni nuk prodhojnë automatikisht letërsi të madhe. Për këtë nevojiten talenti, puna artistike, imagjinata, njohja e jetës dhe aftësia për ta kthyer përvojën historike në formë të qëndrueshme estetike.

Dostojevski dhe Tolstoi janë të mëdhenj jo vetëm sepse shkruan për Rusinë, por sepse përmes Rusisë arritën te pyetje që i përkasin njerëzimit. Njëri e vuri njeriun përballë ndërgjegjes, lirisë dhe kufirit moral; tjetri e vendosi në rrjedhën e jetës, historisë, familjes dhe marrëdhënieve shoqërore. Ata nuk u takuan, por veprat e tyre zhvilluan një dialog të heshtur, që vazhdon edhe sot.

Ndoshta kjo është arsyeja pse mos takimi i tyre na duket kaq domethënës. Në jetën e zakonshme, një takim mund të jetë fillimi i një miqësie ose i një bisede. Në historinë e letërsisë, megjithatë, takimi më i rëndësishëm ndonjëherë ndodh mes librave. Tolstoi e njohu Dostojevskin përmes veprës së tij; Dostojevski e përfshiu botën e Tolstoit në argumentin e vet për Pushkinin dhe letërsinë ruse. Ata nuk patën mundësinë të shtrëngonin duart, por lexuesit e tyre vazhdojnë t’i vendosin në të njëjtën tryezë të mendimit.

Shënime historike dhe bibliografike

Datat e jetës së Dostojevskit dhe Tolstoit jepen sipas kalendarit gregorian. Në Rusinë e shekullit XIX përdorej kalendari julian, i cili në atë periudhë ishte 12 ditë prapa kalendarit gregorian. Për këtë arsye, data e fjalimit të Dostojevskit për Pushkinin shënohet shpesh si 8 qershor 1880 në burimet ruse, ndërsa në kalendarin gregorian është 20 qershor 1880. Dostojevski vdiq më 9 shkurt 1881 sipas kalendarit gregorian, ose më 28 janar sipas kalendarit julian.

Për episodet që lidhen me mundësinë e një takimi të Tolstoit dhe Dostojevskit, literatura biografike nuk është gjithmonë e njëtrajtshme në hollësi. Prandaj, ky tekst e trajton si fakt të sigurt mosrealizimin e takimit dhe si të dokumentuar admirimin e Tolstoit për “Shtëpinë e të vdekurve”, pa e paraqitur një vizitë të propozuar si ngjarje të pakontestueshme.

Për fjalimin e Pushkinit, formulimet mbi “përgjegjshmërinë universale” janë paraqitur në shqip si përkthim kuptimor i idesë së Dostojevskit, jo si transkriptim i një përkthimi të vetëm. Në një botim akademik, citimet e drejtpërdrejta duhet të kontrollohen kundrejt tekstit rus ose një botimi kritik të besueshëm.

Literaturë orientuese

Literaturë orientuese

• Fjodor Dostojevski, Fjalimi për Pushkinin (1880).
• Fjodor Dostojevski, Shtëpia e të vdekurve; Krim dhe ndëshkim; Idioti; Vëllezërit Karamazov.
• Lev Tolstoi, Lufta dhe paqja; Ana Karenina; Vdekja e Ivan Iliçit.
• Aleksandër Pushkini, Eugjen Onjegini.
• Ivan Turgenievi, Etër dhe bij.
• Nikollaj Gogoli, Shpirtra të vdekur; Palltoja.
• Mikhail Bakhtin, Problemet e poetikës së Dostojevskit.
• Eugène-Melchior de Vogüé, Le Roman russe (1886).
• Orlando Figes, Natasha’s Dance: A Cultural History of Russia.
• Joseph Frank, Dostoevsky: A Ëriter in His Time.
• A. N. Ëilson, Tolstoy: A Biography.

Shënim redaksional: Teksti është hartuar si ese kulturore-historike për lexues të përgjithshëm. Për botim akademik, rekomandohet plotësimi i bibliografisë me botimet konkrete të përdorura dhe kontrolli i citimeve në përkthimet shqipe.