Shkruan: Prof. dr. Baftijar Kryeziu – Jo Fitër por Vitër Bajrami
Ledi Shamku – Shkreli, të cilën bota shkencore (shqiptare) e njeh si një gjuhëtare të Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë, në Degën e Historisë së Gjuhës dhe Dialektologjisë dhe lektore në lëndën “Gjuhë shqipe e aplikuar”në Universitetin Evropian të Tiranës (UET), me një numër të madh publikimesh shkencore, Ditën e Festës së Bajramit (17 korrik 2015), në faqen e saj në “Facebook”, ani se i takon konfesionit të krishter – katolik, na tërhoqi vëmendjen përkitazi me përdorimin e fjalës fitër në vend të asaj vitër, fjalë të cilat, sigurisht, te shumë lexues, sikurse edhe tek unë, ka zgjuar interesimin për përdorimin e drejtë të saj.
Për ta shpjeguar përdorimin më të saktë e më të arsyeshëm të fjalës vitër në vend të fitër, ajo shkruan: “Shoh që e quajnë gjithkund Fiter Bajram. Më bën përshtypje kjo fjala e re Fiter. Është njëlloj si unë ta quaja Pashkën: Pascha ose Pasqua. Dhe jo me përshtatjen në shqip që i dha tradita kulturore e bashkësisë sime shqipfolëse: Pashkë e madje Pashkët (në shumës).
Shkruan: Prof. dr. Baftijar Kryeziu
Në shqip këtë festë e kemi quajtur Vitër e jo Fitër. Madje nga gjyshja ime kam pasë dëgju edhe një proverb që lidhej me emrin e kësaj feste: kur dikush i kthente një borxh apo kusur me lekë të vogla (10 lekësha, 30 lekësha), ajo thonte: M’i ke dhonë këto lekë si PARE VITRI”, shkruan Shamku në profilin e saj në “Facebook”.
“E pata pyet ç’don të thotë, e m’qe përgjigj që për festën e Bajramit (si kjo sotmja) e kemi për detyrë morale me çu grurë ose pare të holla te të vobektit (të varfrit). E kështu në fund të ditës së festës, këtij të vobektit i mblidhej një sasi ndihmash edhe në lekë, po ngaqë sekushi kish dhënë nga pak, shuma ishte në të shkoqura (siç thonë korçarët), apo në pare Vitri, siç i quajnë tironsit. Gëzuar pra VITËR BAJRAMIN, në emër të traditës sonë shqip!”, e mbyllte komentin e saj Shamku”.
Në disa areale shqiptare kjo festë quhet Bajrami i Madh (Fitër Bajrami), kurse Kurban Bajrami (festë për të cilën theren bagëti në shenjë sakrifice) e dëgjojmë të quhet edhe Bajrami i Vogël (e që ne i pëlqejmë (në shqip) si dy festa: Bajrami i Madh dhe Bajrami i Vogël).
Nga kureshtja që më zgjoi vërejtja e Ledit për përdorimin e fjalës fiter në vend të vitër, e për të qenë më i sigurt për atë që thotë autorja, shfletova fjalorë të ndryshëm. Nga gjithë këta fjalorë: “Fjalorth i ri” i Gazullit (Tiranë, 1941); “Fjalorth i ri” i Pano Tases (Tiranë, 1941); “Fjalor i gjuhës shqipe” (Grup autorësh, Tiranë, 1954); “Fjalor shqip-serbokroatisht” i Mikel Ndrecës (“Rilindja”, Prishtinë, 1976); “Fjalori i “Bashkimit” (“Rilindja”, Prishtinë, 1978); “Fjalorth i fjalëve të rralla” i Abdullah Zymberit (“Rilindja”, Prishtinë, 1979); “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” (“Rilindja”, Prishtinë, 1981); “Fjalor fjalësh e shprehjesh popullore” (IAP, Prishtinë, 1982); “Fjalor fjalësh e shprehjesh të rralla” i Mikel Ndrecës (“Rilindja”, Prishtinë, 1986); “Fjalor i shqipes së sotme” (ASHSH – IGJL, “Toena”, Tiranë, 2002) shihet se asnjëra nga këto dy fjalë nuk kanë gjetur vend, si fjalë të huaja që janë. Këto dy fjalë nuk i ndeshëm as te “Rječnik stranih riječi” i Bratolub Klaiqit, Zagreb, 1978). I vetmi fjalor që ne patëm në dorë e që ka shënuar këto dy fjalë ishte fjalori “Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku” i Abdullah Shkaliqit (Sarajevë, 1966), tek i cili, në faqen 641, kemi fjalën vitre, nga arabishtja, hyrë në gjuhën shqipe përmes turqishtes, me kuptimin e lëmoshës (sadakut), e bamirësisë për skamnorët.
Si fjalë të re nga fjalorët e gjuhës shqipe (si fitër,-ra f. sh -ra, -rat) e ka “Fjalori i Madh i Gjuhës Shqipe”, Tiranë, 2026, me këtë shpjegim: “Pagesë, në të holla apo ushqime a veshje, që sipas fesë islame u jepet të varfërve para faljes së Bajramit të Ramazanit. Imami i këshilloi besimtarët të jepnin fitrat. Fitër Bajrami Bajrami i Ramazanit”, por që, për përdorimin e fjalës FITËR në vend të fjalës VITËR, prapë kemi një lloj rezerve, kur shihet se ky Fjalor, ka edhe shpjegimin tjetër: “vit/ër,-i m. sh.-ra,-rat (përbri edhe fjalën Fitër). U dërguan (u dhanë) vitër për Bajram”.
Ç’është e vërteta, përbri fjalës vitre, Shkaliq ka shënuar edhe fjalën fitre (turqisht: sadakai-fitre; vitre (arab.), ku hetohet një desonorizim i frikatives v nistore të arabishtes në f të turqishtes, si edhe te shembulli avet (arab.) – afet (turq. “qenie mitologjike që i ngjason luanit” etj. Nga kjo del se që të dyja këto fjalë janë të huaja, nuk janë shqipe, por “në emër të traditës sonë shqip” – siç tërheq vëmendjen Shmaku, e kur dihet se për këtë festë mblidhen, jepen vitra e jo fitra, më drejt është të thuhet e shkruhet Vitër Bajrami sesa Fitër Bajrami, siç e dëgjojmë të thuhet dhe e ndeshim të shkruhet, sidomos me rastin e kësaj feste, e jo që vitër është fjalë shqipe e fitër jo.
Gjilan, 19 mars 2026
