Victor Hygo: “BURRAT I MBAJNË NË MEND VETËM GRATË QË I KANË BËRË TË QAJNË…” Fragment i përshtatur nga “Të Mjerët” – Viktor Hygo
[FOTO ILUSTRASE: Një dritë e zbehtë në një dhomë spitali të varfër. Një grua në shtrat dhe një burrë i ulur pranë saj duke i mbajtur dorën]
Dhoma ishte e ftohtë dhe e errët. Erë e ilaçeve dhe e varfërisë. Në një shtrat hekuri, nën një batanije të hollë, po vdiste Fantina.
Fytyra e saj dikur ishte e bukur. Tani ishte e zbehtë, e tharë nga lodhja, nga netët pa gjumë dhe nga turpi. Sytë e mëdhenj ende shkëlqenin, por me një dritë që po shuhej.
Në cep të dhomës qëndronte Jean Valjean. Ai nuk ishte më i arratisuri 24601. Ai ishte zoti Madeleine, kryetari i bashkisë, njeriu i pasur dhe i respektuar. Por atë natë ai kishte lënë gjithçka për të ardhur këtu.
Fantina hapi sytë dhe e pa. Buzëqeshi. Një buzëqeshje e thyer.
“Zoti kryetar… erdhe?” pëshpëriti ajo me zë të dobët.
“Erdha, Fantina. Jam këtu.”
Ajo u përpoq të ngrihej.
“Dua ta shoh fëmijën tim. Cosette. Më premtove se do ta sjellësh.”
Jean Valjean uli kokën. Zemra i rrihte fort. Ai e dinte të vërtetën. E dinte se Thénardierët e mbanin Cosetten si skllave dhe i kërkonin para. E dinte se kishte vonuar. E dinte se fajin e kishte ai.
“Fantina…” tha ai. “Do ta sjell. Të betohem. Do ta sjell Cosetten te ti.”
Ajo e besoi. Në atë moment, dhimbja e viteve iu zbut pak. Ajo që kishte qenë një vajzë e gëzuar në rrugët e Parisit, që kishte dashur dhe ishte braktisur, që kishte shitur flokët, dhëmbët dhe trupin e saj për të ushqyer fëmijën, tani po vdiste e qetë.
“Ti je i mirë… shumë i mirë,” pëshpëriti ajo. “Ai… ai më la. Tholomyès. Më tha se më donte. Dhe pastaj iku. Dhe unë qava. Qava shumë. Mendova se do të vdisja nga të qarat.”
Jean Valjean mbylli sytë. Ai e dëgjonte. Për herë të parë në jetën e tij, ai dëgjonte vërtet.
“Gratë si unë,” vazhdoi Fantina, “nuk i mban njeri mend. Burrat na përdorin dhe na harrojnë. Por unë… unë e mbaj mend atë. Dhe ai ndoshta nuk më mban mend mua.”
Ajo qeshi lehtë, një të qeshur që u kthye në kollë.
“Por ti… ti do ta mbash mend Cosetten, apo jo? Sepse ajo është e pafajshme. Ajo nuk i ka bërë askujt të qajë.”
Jean Valjean u afrua dhe i mori dorën. Dora e saj ishte e ftohtë si akulli.
“Fantina, dëgjo. Nga sot e tutje, unë do të jem babai i Cosettës. Do ta mbroj. Do ta dua. Do ta bëj të lumtur. Dhe emri yt do të jetë i shenjtë për të.”
Lotët i rrodhën pa zë. Ishin lotët e një njeriu që kishte kaluar 19 vjet në burg dhe nuk kishte qarë kurrë. Tani po qante për një grua që mezi e njihte.
Fantina e shikoi. Në sytë e saj kishte paqe.
“E di pse burrat nuk harrojnë?” tha ajo papritur. “Sepse… sepse mbajnë në mend vetëm gratë që i kanë bërë të qajnë. Unë… unë e bëra atë të qajë? Jo. Unë qava për të. Dhe ai më harroi.”
Ajo mori frymë thellë.
“Por ti… ti ke qarë për mua sonte. Kjo do të thotë se nuk do të më harrosh.”
Ajo buzëqeshi për herë të fundit.
“Cosette… thuaji Cosettes… se e doja shumë.”
Dhe me këto fjalë, drita në sytë e saj u shua.
FOTO ILUSTRASE 2: Jean Valjean duke dalë në shi, me kokën ulur.
Dhoma heshti. Vetëm zëri i shiut jashtë dritares.
Jean Valjean qëndroi aty për një kohë të gjatë. Nuk lëvizi. Në duar mbante dorën e ftohtë të një gruaje që bota e kishte hedhur poshtë.
Atë natë diçka vdiq te ai. Dhe diçka tjetër lindi.
Njeriu i vjetër, i hidhëruar, i burgosur, vdiq me Fantinën.
Dhe lindi një njeri i ri: babai i Cosettës.
Ai doli nga dhoma pa bërë zhurmë. Jashtë, në errësirë, bëri një betim.
Një betim jo për ligjin, jo për qytetin, por për një grua që e kishte bërë të qajë.
Dhe burrat vërtet i mbajnë në mend vetëm gratë që i kanë bërë të qajnë.
Sepse ato janë ato që i ndryshojnë përgjithmonë.
© Përshtatur lirshëm nga “Les Misérables” – Viktor Hygo
